Onlangs stond in een opinieweekblad een interessant artikel over de Franse denker René Girard (1923–2015) en zijn invloed op hedendaagse politiek en cultuur. Girard staat bekend om zijn mimetische theorie (‘mime’ is nabootsing of uitbeelding zonder woorden), die stelt dat menselijke verlangens niet autonoom zijn, maar worden nagebootst van anderen.
Dit leidt tot rivaliteit, conflicten en uiteindelijk tot het zoeken van een zondebok: iemand of een groep die de schuld krijgt van spanningen binnen een gemeenschap. Het offeren of uitsluiten van deze zondebok herstelt tijdelijk de orde.

Volgens Girard is het zondebokmechanisme fundamenteel voor het ontstaan van cultuur en politieke structuren. Oude mythen en rituelen draaien vaak om het offeren van een zondebok, wat vrede en samenhang brengt, maar gebaseerd is op de leugen van het schuldige slachtoffer.

Girard zag in de Bijbelse teksten een radicale breuk met de oude mythen. Waar mythen het perspectief van de groep (de overwinnaars) laten zien, kiest het evangelie het
perspectief van het slachtoffer. Jezus wordt als onschuldig slachtoffer gepresenteerd, wat het zondebokmechanisme blootlegt en ondermijnt.
Dit heeft volgens Girard diepe gevolgen: het geweld dat voorheen als noodzakelijk werd gezien, wordt nu als onrechtvaardig ontmaskerd.

De nabootsingtheorie verklaart waarom populistische leiders succesvol zijn: Zij verenigen mensen door een gezamenlijke vijand aan te wijzen. Zowel rechts als links maken zich schuldig aan het aanwijzen van zondebokken, wat leidt tot polarisatie en demonisering van de ander.

Girard benadrukte dat het christendom het zondebokmechanisme heeft blootgelegd, maar dat dit ook leidt tot nieuwe vormen van rivaliteit, bijvoorbeeld wie het grootste slachtoffer is. De nadruk op slachtofferschap kan omslaan in nieuwe vormen van uitsluiting en geweld. Hij waarschuwde voor het gevaar van selectief winkelen in de christelijke erfenis: zonder nederigheid en vergeving kan de aandacht voor slachtoffers omslaan in vervolging.

Een citaat uit één van zijn boeken: ‘We moeten snel leren vergeven, voordat het te laat is.’ Hoe kan ik vrede sluiten nu het nog kan? En dan niet met politieke leiders, maar met dat familielid? Girard zou zeggen: De enige weg naar vrede is stoppen met elkaar imiteren. Weiger de groep te volgen. Geef je rivaal de ruimte. We zijn imiterende wezens, we kunnen niet anders. Maar imiteer dan Christus, daar kun je niet mee rivaliseren want die stapte opzij. Dit is volgens Girard de enige veilige manier om uit de imitatievalkuil te komen.
Het zijn geloofsuitspraken die René Girard in de mond nam op alle universiteiten waar hij eredoctoraten kreeg. Hij geloofde dat het geweld niet meer te stoppen is, tenzij we nederig afzien van rivaliteit, in navolging van Christus. Dat vond niet iedereen makkelijk te verteren, vooral in zijn eigen seculiere Frankrijk niet.
Na een lezing op universiteit Stanford vroeg een bezoeker eens kritisch: ‘Als we de waarheid van oude geschriften nooit helemaal kunnen vertrouwen, hoe kunnen we dan weten of uw theorie waar is?’ Zijn antwoord was kort: ‘Je zult beseffen dat mijn theorie waar is op het moment dat je de vervolger in jezelf herkent.’